Kwallen: anatomie en stingmechanisme
Kwallen zijn geen vissen. Ze behoren tot de Cnidaria (neteldieren) — een stam die ook anemonen en koralen omvat. Kwallen bezitten gespecialiseerde cellen, nematocysten, die bij aanraking een giftig filament afvuren dat huid penetreert.
Nematocysten zitten voornamelijk op de tentakels en op de orale armen (bij grotere soorten). De klokvormige umbrella is bij de meeste soorten relatief veilig.
Soorten in Europa
Gewone oorkwal (*Aurelia aurita*) — veilig
De bekendste kwal in Europese zeeën. Vier paarse gonaden zichtbaar door de doorzichtige klok. Lichte brandende bij aanraking; niet gevaarlijk. Groot in aantal, elke zomer aanwezig in Atlantische en Middellandse Zee.
Kompaskwal (*Chrysaora hysoscella*) — matig
Bruine strepen op de witte klok. Stekend bij huidcontact, kan pijnlijk zijn. Aanwezig in Noordzee en Atlantisch kustwater.
Pelagia noctiluca (paarse kwak) — pijnlijk
Kleine, lichtgevende kwal van de Middellandse Zee en Atlantische oceaan. Bloedende, brandende wonden. Groot in aantallen in augustus–september bij Mediterrane kusten.
Blauwe haarkwal (*Cyanea lamarckii*) — matig
Blauw-paars gekleurde kwal met lange tentakels. Aanwezig in Noord-Atlantische oceaan. Sterk stekend bij directe tentakelcontact.
Leeuwen-manen kwal (*Cyanea capillata*) — ernstig
De grootste kwal ter wereld (tot 2m klok; tentakels tot 35m lang). In Noordelijke Atlantische en Arctische zeeën. Verbranding vergelijkbaar met brandnetelcontact, maar intenser. Niet dodelijk voor gezonde mensen.
Gevaarlijkste soorten wereldwijd
Irukandji (*Carukia barnesi*) — zeer gevaarlijk
Minuscuul (2 cm klok), doorzichtig, onzichtbaar in het water. Veroorzaakt Irukandji-syndroom: ernstige spierpijn, hypertensie, longoedeem — potentieel fataal. Aanwezig in Australisch water (Groot Barrièrerif, Gulf of Carpentaria).
Blauwe doos-kwal (*Chironex fleckeri*) — potentieel dodelijk
Grootste boxkwal (Cubozoa). Tentakels tot 3m. Gif kan leiden tot hartstilstand in minuten bij grote doseringen. Aanwezig in Noord-Australisch tropisch kustwater (september–april). Schermen op de strandjes zijn geen grap.
Portugees oorlogsschip (*Physalia physalis*) — gevaarlijk
Technisch een siphonophoor (kolonie van polypen) geen echte kwal. Lange blauwe tentakels (tot 30m) drijven in het water. Ernstige brandwonden; zelden dodelijk maar wel anafylaxie-risico.
EHBO bij kwallencontact
- Verlaat het water kalm — niet wild zwemmen (spreidt gif)
- Verwijder tentakels met een stuk karton of een stok — nooit met blote handen
- Spoel met zeewater (niet zoet water — osmotisch effect kan nematocysten activeren)
- Azijn neutraliseert nematocysten van boxkwallen (Cubozoa); NIET toepassen bij Physalia of Atlantic-kwallen
- Geen urine — de mythe is hardnekkig maar counterproductief
- Pijnstiller (paracetamol) bij pijn
- Zoek direct medische hulp bij kortademigheid, anafylaxie of neurologische symptomen
Kwallen in duikperspectief
- De meeste kwallen zijn niet gevaarlijk bij normaal contact
- Blindaardig door ze heen duiken bij slechte zichtbaarheid is het grootste risico
- Droogpak of goed aansluitend wetsuit beschermt 95% van het lichaam
- Gezichtsmasker en handschoenen dekken de resterende risicogebieden
- Bij grote aantallen: keer terug naar de boot
Loggen in Depth
Meld kwallenwaarnemingen in Depth met soort, locatie en schatting van de dichtheid. Grote kwallenaggregaties zijn relevant voor het JellyWatch-project en VLIZ (Vlaams Instituut voor de Zee).