Inktvissen, pijlinktvissen en zeekatten zijn weekdieren — maar ze delen weinig met hun familieleden de slak of de mossel. Cephalopoden hebben het grootste breindeel van alle ongewervelde dieren, een gesofisticeerd kleursysteem en probleemoplossend gedrag dat rivalen van gewervelde dieren.
De drie groepen
Octopus (orde: Octopoda)
- 8 tentakels, geen interne schelp
- Solitair, territoriaal
- Meest bekende intelligentietest-resultaten: pot openen, doolhof, gereedschapsgebruik
- Soorten: *O. vulgaris* (gewone octopus, Middellandse Zee), *O. cyanea* (rifoctopus, Indo-Pacifisch), *O. mimus* (Pacifisch)
Zeekat / Sepia (orde: Sepiida)
- 10 tentakels (8 armjes + 2 jaagfenomenen), interne schelp (sepiabeen)
- Schoolt niet; paarseizoen-aggregaties
- Spectaculaire kleurbeheer bij mannelijke rivaliteit en camouflage
- Soorten: *Sepia officinalis* (Atlantisch, eetbaar), *Metasepia pfefferi* (flamboyant cuttlefish, giftig — niet aanraken!)
Pijlinktvis / Squid (orde: Teuthida)
- 10 tentakels, langwerpig lichaam
- Schoolvormend in open water; snelste cephalopod
- Aggregaties van honderdduizenden individuen in productieve gebieden
- Soorten: *Loligo vulgaris* (Europese pijlinktvis, Noordzee), *Humboldt squid* (2m, agressief, Pacific)
Camouflage: snelste kleurverandering ter wereld
Chromatoforen zijn pigment-gevulde spiercellen in de huid. Neuraal aangestuurd via directe zenuwinnervatie (geen hormonale vertraging) veranderen ze de kleur in 200 milliseconden.
Drie lagen werken samen:
- Chromatoforen: Pigment (rood, bruin, geel, zwart)
- Iridoforen: Structuurkleur via licht-interferentie (blauw, groen, zilver)
- Leucoforen: Reflectoren voor wit
Cephalopoden zien geen kleur (kleurenblind!) maar passen zich toch nauwkeurig aan op kleurige omgeving via polarisatiemeting van licht.
Intelligentie en gedrag
Octopus-toolkit
- Gereedschap: Kokosnootschelpen meeslepen als mobiel schuilhuis (*O. marginatus*)
- Spelgedrag: Jonge octopussen spelen met plastic flessen (geen biologisch nut)
- Gezichtsherkenning: In het lab herkenden octopussen individuele verzorgers
- Slaap: Octopussen vertonen REM-achtige slaapfasen waarbij hun huid actief van kleur verandert — mogelijk dromen zij
Zeekat-hypnose
Zeekatten jagen op garnalen via een hypnotische golvenpatroon op de huid die de prooi desoriënteert. Dan schiet de jachttentakel uit met 25 ms reactietijd — snelste beweging van alle geleedpotigen.
Pijlinktvis-communicatie
Pijlinktvissen communiceren via huid-signalen in scholen. Elk individu toont verschillende patronen tegelijk — rugzijde richting school, buikzijde richting prooi.
Veiligheid voor duikers
De meeste cephalopoden zijn onschadelijk:
- Octopus: Bijt met bek als geprovoceerd; geringe verwonding. *Hapalochlaena* (blauwgeringde octopus, Australasisch) is uitzondering — sterk neuraal gif, 25 min dodelijk
- Flamboyant cuttlefish: Giftig; niet aanraken
- Humboldt squid: Agressief; niet duiken bij aggregaties in het donker
Log cephalopod-waarnemingen in Depth — hun habitatgebruik per seizoen is ecologisch interessant en slecht gedocumenteerd.