Duiken is een veilige sport als u de regels kent en uw lichamelijke conditie in acht neemt. Maar de combinatie van verhoogde druk, stikstofopname en abrupte drukvariaties kan — bij fouten of kwetsbaarheden — ernstige medische problemen veroorzaken. Kennis van duikgeneeskunde beschermt u.
Druk en het menselijk lichaam: de basis
Bij elke 10 m diepte in water neemt de druk met 1 bar toe:
- Oppervlak: 1 bar (1 atm)
- 10 m: 2 bar
- 30 m: 4 bar
- 50 m: 6 bar
Gassen in het lichaam (longen, sinussen, middenoor, maag) reageren op drukverschillen. Boyle's wet: bij gelijke temperatuur is het volume van een gas omgekeerd evenredig aan de druk.
Concreet: een luchtbel van 1 liter op 30 m (4 bar) heeft aan het oppervlak een volume van 4 liter. Als deze lucht niet kan ontsnappen, veroorzaakt de expansie schade.
Barotrauma: drukschade aan weefsels
Barotrauma is mechanische schade door drukverschil op lichaamsholtens.
Oor-barotrauma (meest voorkomend)
Oorzaak: bij afdalen neemt de druk toe; de buis van Eustachius moet de druk in het middenoor gelijkhouden door te equaliseren (Valsalva-manoeuvre). Als dit niet lukt:
- Druk op het trommelvlies: pijn, druk, gevoel van vol oor
- Haemorrhage of scheuring: bij te snel afdalen of te weinig equaliseren
- Otitis externa: infectie door vuil water
Preventie: equaliseer actief elke meter bij afdalen, nooit met geweld. Duik nooit met een verkoudheid of verstopte neus.
Behandeling: stop onmiddellijk met duiken bij pijn. Stijg langzaam op. Raadpleeg een duikarts bij aanhoudende klachten.
Sinus-barotrauma
Oorzaak: lucht in de neusbijholten (sinussen) kan niet vrij in- en uitstromen bij verstopte neusslijmvliezen. Symptomen: scherpe pijn achter de ogen of in het voorhoofd bij afdalen, soms bloedingslang neus. Preventie: nooit duiken met neusverkoudheid, hooikoorts of sinusitis.
Long-barotrauma (gevaarlijkste)
Oorzaak: bij opstijgen (drukverlaging) expandeert de lucht in de longen. Als u dan de adem inhoudt, kan de longdruk het omliggende weefsel scheuren.
Aard: zelfs bij een opstijging van slechts 1–2 m met ingehouden adem kan de druk het longweefsel beschadigen.
Gevolgen:
- Pneumothorax: lucht in de borstholte → long valt in
- Luchtembolie (Arterial Gas Embolism, AGE): lucht in het bloed → blokkeert arteriën, kan herseninfarct veroorzaken. De meest gevaarlijke complicatie van het duiken.
Preventie: NOOIT de adem inhouden bij het opstijgen. Dit is de meest fundamentele duikreg.
Behandeling: luchtembolie is een medische noodgeval — onmiddellijk 100% zuurstof, spoedevacuatie naar hyperbare kamer.
Caissonziekte (Decompressieziekte, DCZ)
Stikstofopname en -afgifte
Bij verhoogde druk lost meer stikstof op in het lichaamsweefsel. Bij langzame opstijging en voldoende oppervlakteinterval geeft het lichaam dit stikstof geleidelijk af via de longen.
Wanneer gaat het mis
Als u te snel opstijgt of de NDL overschrijdt, heeft het stikstof geen tijd om geleidelijk af te gassen. In plaats daarvan vormt het belletjes in het bloed en weefsel — vergelijkbaar met het openen van een koolzuurhoudende fles.
Symptomen van DCZ
Type I (bends / limb bends):
- Gewrichts- en spierpijn (knieën, schouders, ellebogen)
- Huidreacties (marmorering, jeuk)
- Moeheid, malaise
- Symptomen verschijnen 1–6 uur na de duik
Type II (neurologisch):
- Tintelingen, gevoelloosheid
- Verlamming, zwakte
- Visusstoornissen, dubbel zien
- Ademhalingsmoeilijkheden (chokes): lucht in longvaten
- Bewustzijnsstoornissen
Behandeling: onmiddellijk 100% zuurstof (helpt stikstofbelletjes te reabsorberen), rehydratie, spoedevacuatie naar de dichtstbijzijnde hyperbare kamer voor behandeling in een drukkamer.
Risicogroepen
Verhoogd risico op DCZ bij:
- Uitdroging
- Overgewicht (vetweefsel neemt meer stikstof op)
- Vermoeidheid
- Ouderdom
- Patent Foramen Ovale (PFO) — gaatje tussen hartkamers dat normaal sluit bij de geboorte maar bij 25–30% van de mensen open blijft; vergroot risico op paradoxale gasembolie
- Duiken op hoogte (luchthaven, hoog bergmeer — lagere omgevingsdruk beïnvloedt de NDL)
DAN: Divers Alert Network
DAN is de internationale veiligheidsorganisatie voor duikers, met een 24/7-noodhulplijn:
- DAN Europe: +39 06 4211 5685 (dag en nacht bereikbaar)
- DAN America: +1 (919) 684-9111
DAN-lidmaatschap biedt:
- 24/7-noodhulplijn voor duikmedische vragen
- Evacuatieverzekering en verwijzing naar hyperbare kamers
- Duikongevalsverzekering
Wanneer bel je DAN?
Bij elk vermoeden van barotrauma of DCZ: bel direct, ook als u niet zeker bent. DAN adviseert aan de telefoon en organiseert eventuele evacuatie.
Medische geschiktheid voor het duiken
Absolute contra-indicaties (mag NOOIT duiken)
- Actieve pneumothorax of long-bullae
- Hartfalen (EF <40%)
- Ernstige epilepsie (niet goed ingesteld)
- Acute middenoor- of sinusontsteking
Relatieve contra-indicaties (medische goedkeuring vereist)
- Astma (mag duiken mits goed ingesteld)
- Diabetes (zorgvuldige monitoring en insulineaanpassing)
- Zwangerschap (afgeraden, met name eerste en derde trimester)
- Patent Foramen Ovale (PFO): verhoogd risico, geen absoluut verbod
- Doofheid aan één oor (verhoogd desoriëntatie-risico)
- SSRI-gebruik (sommige medicatie kan duikprestaties beïnvloeden)
Jaarlijkse keuring
Boven 40 jaar: jaarlijkse cardiologische screening aanbevolen. In de UK is dit verplicht voor commerciële duikers (DMAC-keuring); in Nederland voor recreatief duiken aanbevolen bij risicofactoren.
Duikonderwijs en medische verklaringen
Bij certificeringsinstelling PADI, SSI of NAUI vult u een medische verklaring in. Als u 'ja' antwoordt op gezondheidsvragen, dient u medische toestemming te krijgen van een arts.
Noteer in Depth eventuele gezondheidsaantekeningen per duik (bijv. lichte pijn bij equaliseren, moeheid na diepe duiken). Dit helpt patronen te herkennen die u kunt bespreken met uw duikarts.
Veelgestelde vragen
Hoe snel treedt caissonziekte op?
Typisch 1–6 uur na de duik; soms tot 24–36 uur later. Bij snelle opkomst (direct na opstijgen): ernstigere DCZ of luchtembolie.
Kan ik na DCZ weer gaan duiken?
Na lichte DCZ Type I: minimaal 4 weken rust, daarna medische goedkeuring. Na neurologische DCZ: minimaal 4 weken, vaak langer; individuele beoordeling door duikarts.
Moet ik een EHBO-duiken (DAN O2 Provider) cursus doen?
Sterk aanbevolen voor elke duiker. De cursus leert u zuurstof toe te dienen bij noodgevallen en duurt slechts een halve dag.